Đại dịch HIV/AIDS đã đánh mất đi những quyền cơ bản của trẻ em nhiễm và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS. Hiện nay và trong tương lai, Việt Nam tiếp tục cam kết mạnh mẽ và nỗ lực vượt bậc để bảo vệ trẻ em trong một thế giới có AIDS.

Trẻ em bị bất an trong thế giới có AIDS.

Hiện nay, chưa có số liệu thống kê đầy đủ về tình hình trẻ em bị nhiễm HIV và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS tại Việt Nam. Theo báo của Bộ Y tế, tính đến cuối năm 2005, số trẻ em dưới 19 tuổi nhiễm HIV chiếm tỷ lệ 9,2% và lứa tuổi từ 19 đến 39 tuổi chiếm trên 75% tổng số các trường hợp nhiễm HIV được phát hiện trên toàn quốc.

Hàng năm, cả nước có trên 2 triệu phụ nữ mang thai. Theo số liệu giám sát dịch tễ học, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm này hiện là 0,39%. Như vậy, ước tính mỗi năm có hàng ngàn phụ nữ mang thai nhiễm HIV tại Việt Nam. Số lượng trẻ sơ sinh bị nhiễm HIV ngày một tăng. Ước tính hiện nay trên toàn quốc có khoảng 8.500 trẻ em trong độ tuổi từ 0 đến 15 đang sống chung với HIV/AIDS và khoảng 22.000 trẻ em mồ côi mất cha mẹ do AIDS.

Dịch HIV không chỉ gây cản trở sự tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc, điều trị cho trẻ em nhiễm HIV và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS mà còn trực tiếp tác động đến mọi mặt đời sống vật chất, tinh thần của trẻ. Sự kỳ thị, phân biệt đối xử đã làm hạn chế hiệu quả của công tác phòng, chống HIV/AIDS. Đồng thời, làm cho đại dịch có điều kiện bùng phát và sự tác động của HIV/AIDS đối với trẻ em càng trở nên trầm trọng.

Các em sống trong gia đình có người nhiễm HIV thường phải bỏ học,  lo kiếm tiền hỗ trợ gia đình. Khi cha mẹ các em chết do AIDS, nhiều em phải tự mình bươn chải, lang thang kiếm sống nơi đô thị, có nguy cơ cao bị mắc vào các tệ nạn xã hội.

Một số em bị nhiễm và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS được đưa đến các cơ sở nuôi dưỡng tập trung. Tuy được chăm sóc, điều trị và dinh dưỡng đầy đủ, song do thiếu môi trường gia đình nên sự phát triển trí thức, đời sống tinh thần, ý thức định hướng cho cuộc sống tương lại bị nhiều hạn chế, các em gặp khó khăn khi tái hoà nhập cộng đồng.

Những cam kết và đáp ứng của Chính phủ Việt Nam.

Nhằm bảo vệ trẻ em trong thế giới có AIDS, Việt Nam đã thực hiện có hiệu quả các chủ trương, chính sách được ban hành. Đồng thời từng bước bổ sung, hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật, xây dựng hệ thống bảo vệ trẻ em đồng bộ, có hiệu quả, phù hợp với những quy định, mục tiêu cam kết quốc tế mà Việt Nam đã tham gia ký kết. Đảm bảo cho mọi trẻ em đều được bảo vệ trong môi trường an toàn, lành mạnh, thân thiện và không bị xâm hại; có cơ hội phát huy khả năng của mình, phát triển hài hoà về thể chất, tinh thần, trí tuệ và đạo đức; trẻ em khó khăn được tạo cơ hội bình đẳng để phát triển tối đa tiềm năng của mình; trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt được ưu tiên trợ giúp để phục hồi và tái hoà nhập.

Luật “Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em” sửa đổi được Quốc hội Việt Nam thông qua vào năm 2004, trong đó đã dành riêng một chương IV, với 17 điều quy định trách nhiệm của cá nhân, gia đình, các tổ chức xã hội và nhà nước trong việc bảo vệ, chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ nhiễm HIV và trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS. Điều 53 của Luật quy định rõ “trẻ em bị nhiễm HIV/AIDS không bị phân biệt đối xử; được nhà nước và xã hội tạo điều kiện để chữa bệnh, nuôi dưỡng tại gia đình hoặc tại cơ sở trợ giúp trẻ em”. Trong chương trình hành động quốc gia vì trẻ em Việt Nam, giai đoạn 2001-2010 đã đưa mục tiêu bảo vệ trẻ em nhiễm HIV và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS là một trong các mục tiêu quan trọng.

Trên thực tế, trong số 607 trẻ em dưới 5 tuổi nhiễm HIV được phát hiện(tính đến cuối tháng 12 năm 2004) đã có 257 trẻ được điều trị bằng thuốc đặc hiệu (ARV) miễn phí tại các bệnh viện Nhi. Hệ thống tư vấn, xét nghiệm, điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con đã được hình thành và triển khai trên toàn quốc.

Bộ trưởng, Chủ nhiệm Uỷ ban Dân số, Gia đình và Trẻ em đã ban hành quyết định về tiêu chuẩn xã, phường phù hợp với trẻ em, hỗ trợ kinh phí, kỹ thuật cho các địa phương xây dựng mô hình xã, phường phù hợp với trẻ em nhằm thực hiện cam kết xây dựng “Một thế giới phù hợp với trẻ em”. Trong đó chú trọng các tiêu chuẩn bảo vệ, chăm sóc trẻ em nói chung và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, trẻ em nhiễm HIV và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS tại cộng đồng nói riêng.

Tháng 3 năm 2005, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 65/2005/QĐ-TTg phê duyệt đề án “Chăm sóc trẻ em mồ côi, trẻ em bị bỏ rơi, trẻ em tàn tật nặng, trẻ em bị nhiễm chất độc hoá học và trẻ em bị nhiễm HIV/AIDS dựa vào cộng đồng giai đoạn 2005-2010”. Mở rộng đối tượng hưởng và nâng mức trợ cấp xã hội cho trẻ em chăm tại cộng đồng; hỗ trợ kinh phí từ ngân sách nhà nước để phát triển các mô hình chăm sóc thay thế, hỗ trợ học nghề cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn dựa vào cộng đồng, bao gồm cả trẻ em bị nhiễm HIV và trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS.

Theo ông Phùng Ngọc Hùng, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Dân số, Gia đình và Trẻ em Việt Nam, để công tác phòng, chống AIDS cho trẻ em đạt hiệu quả thiết thực thì phải biến những cam kết bằng hành động cụ thể: “Thường xuyên truyền thông thay đổi hành vi và chú trọng các chương trình can thiệp giảm tác hại cho thanh thiếu niên. Tích cực hỗ trợ, bảo vệ, chăm sóc và điều trị cho trẻ nhiễm HIV và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS. Để làm được điều đó thì trước hết phải có hệ thống giám sát quốc gia về HIV/AIDS trong trẻ em. Hình thành hệ thống cung cấp thông tin định kỳ về trẻ em nhiễm và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS và thông tin “nóng” về cuộc sống, tính mạng của trẻ em để hỗ trợ kịp thời. Đặc biệt, thực hiện nghiêm túc 1 trong 9 chương trình hành động quốc gia về HIV/AIDS, đó là quản lý, tư vấn xét nghiệm cho phụ nữ mang thai nhiễm HIV để phòng, chống lây nhiễm HIV/AIDS từ mẹ sang con”.

Như vậy, không chỉ bằng lời hứa suông, bằng những văn bản khô cứng, để bảo vệ trẻ em, đặc biệt là trẻ nhiễm và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS, chúng ta phải sát cánh, hành động vì trẻ em và cùng trẻ em bằng tất cả tình thương và trách nhiệm với thế hệ trẻ.

Ninh Quỳnh Hương