Sau khi thủy điện Sông Ba Hạ khởi công xây dựng, hàng loạt quán xá ồn ào mọc lên ở thôn Thống Nhất, xã Suối Trai. Các cô gái “môi đỏ mắt xanh” nhanh chóng tụ về. Thấp thoáng trong những ngôi quán tạm bợ, các cô cứ đong đưa ánh mắt và nói cười rúc rích, nhưng người làm công tác phòng, chống AIDS ở huỵện miền núi Sơn Hòa nói riêng, Phú Yên nói chung thì đang … đau đầu.

“Đoạn đường thư giãn”

Ngay tại cửa ngõ dẫn vào công trình thủy điện Sông Ba Hạ là một “đoạn đường thư giãn”. Ở đây, giữa cảnh núi rừng thăm thẳm, dịch vụ ăn uống, cắt tóc, karaoke đều có!

“Dã chiến”, quán nối tiếp quán mọc lên. Những cái tên hoa mỹ được viết nghệch ngoạc trên những tấm biển xộc xệch. Chốc chốc, xe công trình hối hả vụt qua, bốc lên những đám bụi đỏ chờn vờn trước dãy quán vắng hoe.

“Tới tối mới rôm rả” – chủ quán N. giải thích, sau khi nghe chúng tôi thắc mắc về sự vắng vẻ này. Ông ta có gương mặt xương xương, không tỏ ra thân thiện nhưng cũng không quá lạnh lùng, và rất khó đoán tuổi. Sau khi bảo, công nhân thủy điện là “thượng đế” của “đoạn đường thư giãn”, ông làm chúng tôi không khỏi ngạc nhiên khi cho biết: quán nhộn nhịp từ 10 giờ đêm đến … 3 giờ sáng.

Cái sự vui tới bến của họ khiến chúng tôi tò mò:

- Khách khứa có thường gây gổ đánh nhau?

- Không có chuyện đó đâu – Chủ quán hất hàm - Đồn Công an kia kìa!

- Chắc ông có bí quyết?

Ông ta nói dứt khoát:

- Quán của tôi không có chuyện “tụi nó” ngồi uống với khách.

- Còn sau đó?

Câu hỏi này coi bộ khó trả lời, cho nên ông chủ quán “bỏ qua”.

Nếu ai đó chân ướt chân ráo đến Suối Trai, kinh ngạc trước số lượng quán giả khát, karaoke, hớt tóc mọc lên như nấm sau mưa liền “dị nghị” thì e rằng hơi … oan ức. Chủ tịch xã Ma Giáo cho biết: Trong khoảng 70 quán đang hoạt động nhộn nhịp tại thôn Thống Nhất chỉ có chừng 10 … quán “tệ nạn”, còn chủ yếu là bán đồ ăn uống cho công nhân.

Hiểm hoạ!

Trước khi thủy điện Sông Ba Hạ - một trong những công trình thủy điện lớn nhất miền Trung- khởi công, Suối Trai heo hút với khoảng 1.800 dân, chủ yếu là người Êđê, không phải là điểm nóng về AIDS. Cũng chẳng ai dại gì khăn gói lên đây mở quán hớt tóc, hát hò, khi mà thu nhập bình quân của một người quanh năm bám rẫy bám nương chỉ khoảng 120.000 – 150.000 đồng/tháng. Song, mọi chuyện đã thay đổi sau tháng 4 – 2004. Hàng ngàn công nhân ở các tỉnh phía Bắc tập trung về đây xây dựng thủy điện. Người ở các huyện, thành phố kéo đến mở quán. Và ngay sau đó là cuộc “đổ bộ” của những “bóng hồng”.

Thôn Thống Nhất có cả một “đội quân buôn phấn bán hương”. Gọi là “đội quân” có lẽ cũng không ngoa, bởi theo lời anh Nguyễn Văn Ta, cán bộ chuyên trách phòng chống AIDS huyện Sơn Hòa, chí ít cũng có 60 gái bán dâm đang hoạt động tại địa bàn này. Quán ít nhất có 1-2 “tiếp viên”, quán đông có tới 12 – 13 người.

Trong “đội quân” này có người từng “hành nghề” ở Campuchia. Tên M. vừa sa lưới pháp luật về tội buôn bán phụ nữ. M. có một người vừa là em ruột vừa là “đồng nghiệp”, trở về từ  Campuchia và đã chết do AIDS.

Hiểm họa đang treo lơ lửng, còn những ngừơi làm công tác phòng chống AIDS thì đau đầu vì chưa thể triển khai rộng công tác giám sát tại cộng đồng. Theo anh Nguyễn Văn Ta, các ban ngành chưa phối hợp chặt chẽ; công tác phòng chống AIDS chưa được xã hội hóa sâu rộng, ngoài sự tích cực tuyên truyền của Hội Liên hiệp phụ nữ, Đoàn thanh niên…

Trước khi Suối Trai trở thành “điểm nóng”, huyện miền núi Sơn Hòa đã phát hiện 3 trường hợp nhiễm HIV, trong đó có 2 ca đã tử vong.

Giáo dục đồng đẳng: Lực bất tòng tâm

Phải thừa nhận là Suối Trai đã làm nhiều việc để ngăn ngừa sự lây lan của đại dịch như phối hợp với công an nắm tình hình, đến từng quán nói chuyện, phát tờ rơi, bao cao su, tuyên truyền trên loa phát thanh… Song bấy nhiêu đó dường như vẫn chưa đủ để các đối tượng có nguy cơ cao thay đổi nhận thức và hành vi. Việc tuyên truyền cho chị em bán dâm sẽ hiệu quả hơn, nếu do chính “những người trong cuộc” thực hiện. Anh Ta tâm sự: Xuống tỉnh họp giao ban, chúng tôi đã xin tổ chức tại Suối Trai một nhóm giáo dục đồng đẳng nhưng chưa có kinh phí.

Bác sĩ Biện Ngọc Tân, Giám đốc Trung tâm phòng chống HIV/AIDS Phú Yên cũng biết là Suối Trai rất cần có mô hình can thiệp giảm tác hại này. Song tất cả vấn đề nằm gọn trong 2 chữ: kinh phí. Mà kinh phí thì hoàn toàn phụ thuộc vào Chương trình phòng, chống AIDS quốc gia. Ngay cả nhóm Giáo dục đồng đẳng ở TP. Tuy Hòa cũng phải tạm ngưng hoạt động cho đến hết quý I – 2006 vì thiếu kinh phí.

Biết là khó, song “điểm nóng” về HIV/AIDS rất cần có mô hình can thiệp giảm tác hại. Bác sĩ Biện Ngọc Tân vẫn tỏ ra quyết tâm: Trung tâm sẽ cố gắng để trong năm 2007, Suối Trai có nhóm giáo dục đồng đẳng.

Công trình thủy điện Sông Ba Hạ dự kiến sẽ hoàn thành vào đầu năm 2008. Từ nay đến đó, Suối Trai còn nhiều việc phải làm để các “quán tệ nạn” không tác động tới thuần phong mỹ tục của đông bào Êđê nơi đây. Sơn Hòa cũng còn nhiều việc phải làm để ngăn chặn bước chân của HIV/AIDS.